स्तनात गाठ म्हणजे कर्करोग का? लक्षणे, तपासणी आणि पुण्यातील उपचार

स्तनात गाठ जाणवली तर काय करावे?

अंघोळ करताना, कपडे बदलताना किंवा झोपताना स्तनात गाठ जाणवली की मनात पहिला विचार येतो, “हा कर्करोग तर नसेल?” ही भीती स्वाभाविक आहे. अनेक महिला या भीतीमुळे डॉक्टरांकडे जाणे लांबणीवर टाकतात, तर काही जणी “दुखत नाही म्हणजे काही नाही” असे समजून दुर्लक्ष करतात.

दोन्ही गोष्टी टाळाव्यात. गाठ आढळली की घाबरून जाण्याची गरज नाही, पण तपासणी पुढे ढकलू नये. बहुतेक गाठी निरुपद्रवी निघतात. मात्र त्या निरुपद्रवी आहेत हे तपासणीनंतरच खात्रीने सांगता येते.

स्तनात गाठ म्हणजे नेहमी कर्करोग असतो का?

नाही. स्तनात गाठ येण्याची अनेक कारणे असतात आणि त्यातील बहुतेक कर्करोगाशी संबंधित नसतात. सामान्य कारणे:

लक्षात ठेवा, कर्करोगाची गाठ कधी कधी मऊ किंवा वेदनादायकही असू शकते. म्हणूनच गाठीच्या स्वरूपावरून स्वतःच निष्कर्ष काढू नये.

कोणती लक्षणे दिसल्यास तातडीने तपासणी करावी?

खालीलपैकी कोणतेही लक्षण दिसल्यास विलंब न करता तज्ज्ञांना दाखवा:

• स्तनात किंवा काखेत नवीन गाठ जी पाळीनंतरही कायम राहते
• गाठ कडक असणे आणि आकार हळूहळू वाढत जाणे
• स्तनाच्या आकारात किंवा आकारमानात अचानक बदल
• त्वचेवर खड्डा पडणे, त्वचा संत्र्याच्या सालीसारखी दिसणे किंवा आत ओढली जाणे
• स्तनाग्र आत ओढले जाणे, त्याभोवतीची त्वचा लाल होणे किंवा पापुद्रे निघणे
• स्तनाग्रातून रक्तमिश्रित किंवा एकाच बाजूने सतत स्राव येणे
• स्तनावर लालसरपणा, सूज किंवा जखम जी बरी होत नाही
• काखेत किंवा गळ्याजवळ गाठ जाणवणे

या लक्षणांचा अर्थ कर्करोग आहेच असा नाही. पण ही लक्षणे तपासणीसाठी पुरेशी कारणे आहेत.

स्तनातील गाठीची तपासणी कशी केली जाते?

गाठीचे नेमके निदान साधारणपणे तीन टप्प्यांत होते. याला “ट्रिपल असेसमेंट” असेही म्हणतात.

1. क्लिनिकल तपासणी
डॉक्टर तुमचा इतिहास (वय, पाळीचे स्वरूप, कुटुंबातील कर्करोग, गाठ केव्हा लक्षात आली) विचारतात आणि स्तन व काखेची हाताने तपासणी करतात.

2. इमेजिंग

• सोनोग्राफी: विशेषतः तरुण महिलांमध्ये, गाठ घन आहे की द्रवयुक्त हे पाहण्यासाठी उपयुक्त.
• मॅमोग्राफी: साधारणपणे वय वाढल्यावर, स्तनाचा एक्स-रे करून बारीक बदल शोधण्यासाठी वापरली जाते. कोणती चाचणी कोणत्या वयात करायची हे डॉक्टर ठरवतात.

3. बायोप्सी
इमेजिंगमध्ये संशयास्पद काही दिसल्यास गाठीचा लहान नमुना घेऊन सूक्ष्मदर्शकाखाली तपासला जातो. कर्करोग आहे की नाही हे खात्रीने सांगणारी ही चाचणी आहे. तिच्यातून कर्करोगाचा प्रकारही कळतो, ज्यावर पुढील उपचार ठरतात.

स्तनाची स्वतःहून तपासणी कशी करावी?

दर महिन्याला पाळीनंतर काही दिवसांनी स्वतः स्तनांची तपासणी करण्याची सवय लावा. यामुळे तुमचे स्तन सामान्यतः कसे असतात हे कळते आणि बदल लवकर लक्षात येतात.

1. आरशासमोर उभे राहून दोन्ही स्तनांचा आकार, त्वचा आणि स्तनाग्र पाहा.
2. हात वर करून पुन्हा पाहा.
3. झोपून किंवा अंघोळीत बोटांच्या पोटाने स्तनाचा प्रत्येक भाग हलके दाबत तपासा. काखेपर्यंतचा भाग विसरू नका.
4. काहीही नवीन बदल आढळल्यास डॉक्टरांना भेटा.

स्वतःची तपासणी ही डॉक्टरांच्या तपासणीला पर्याय नाही. ती फक्त बदल लवकर ओळखण्यास मदत करते.

गाठ कर्करोगाची निघाली तर काय?

गाठ कर्करोगाची असल्याचे निदान झाले तरी घाबरून जाऊ नका. उपचारांचे पर्याय आज पूर्वीपेक्षा अधिक आहेत आणि ते कर्करोगाचा प्रकार, टप्पा आणि रुग्णाची एकूण स्थिती पाहून ठरवले जातात. यात शस्त्रक्रिया (स्तन वाचवणारी शस्त्रक्रिया किंवा मॅस्टेक्टॉमी), तसेच गरजेनुसार केमोथेरपी, रेडिएशन, हार्मोनल किंवा टार्गेटेड थेरपी यांचा समावेश असू शकतो. प्रारंभिक टप्प्यात निदान झाल्यास उपचार अधिक प्रभावी ठरण्याची शक्यता वाढते.

गाठ कर्करोगाची निघाली आणि शस्त्रक्रिया सुचवली गेली, तर आमच्या पुण्यातील स्तन कर्करोग शस्त्रक्रिया विभागात उपचारांची सविस्तर माहिती मिळेल. कोणती शस्त्रक्रिया सर्वोत्तम: लम्पेक्टॉमी की मास्टेक्टॉमी? हा लेखही उपयुक्त ठरेल.

पुण्यात स्तनातील गाठीसाठी तज्ज्ञांचा सल्ला कुठे घ्यावा?

स्तनात गाठ जाणवली, तर पुण्यातील स्तन कर्करोग तज्ज्ञ किंवा पुण्यातील स्तन कर्करोग सर्जन यांचा सल्ला घ्या. हा सल्ला लवकर घेतल्यास गाठ निरुपद्रवी निघाल्यास मानसिक शांती मिळते आणि कर्करोग असल्यास वेळेत उपचार सुरू होतात.

प्रोलाईफ कॅन्सर सेंटर, पुणे येथे सर्जिकल ऑन्कोलॉजिस्ट डॉ. सुमित शाह स्तनाच्या गाठींची तपासणी, निदान आणि शस्त्रक्रिया उपचार करतात. गाठीची तपासणी, आवश्यक चाचण्यांचे मार्गदर्शन आणि पुढील नियोजन एकाच ठिकाणी मिळते.

पत्ता: S.No. 557/A/A/15C, Hissa No. 17/1, Final Plot No. 158/1, गुलटेकडी, मार्केट यार्ड, पुणे 411037
संपर्क: +91 9607079019

तुम्ही वानवडी, हडपसर, कोंढवा, कात्रज, स्वारगेट, सहकारनगर किंवा पुण्याच्या इतर भागांत राहत असलात, तरी मार्केट यार्ड परिसरात सहज पोहोचता येते. अपॉइंटमेंट बुक करा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

1. स्तनात गाठ आली तर ती कर्करोगाचीच असते का?
नाही. बहुतेक गाठी सिस्ट, फायब्रोअडेनोमा किंवा हार्मोनल बदलांमुळे येतात. मात्र गाठ कर्करोगाची आहे की नाही हे तपासणीशिवाय ठरवता येत नाही, म्हणून डॉक्टरांना दाखवणे आवश्यक आहे.

2. वेदना नसलेली गाठ धोकादायक असते का?
वेदना नसणे म्हणजे गाठ सुरक्षित असा अर्थ नाही. कर्करोगाच्या अनेक गाठी सुरुवातीला दुखत नाहीत. वेदना असो वा नसो, नवीन गाठीची तपासणी करावी.

3. स्तनातील गाठ स्वतःहून नाहीशी होऊ शकते का?
काही गाठी, विशेषतः हार्मोनल बदलांमुळे आलेल्या, पाळीनंतर कमी होऊ शकतात. पण गाठ पुढील पाळीनंतरही राहिली, तर डॉक्टरांना दाखवा. “आपोआप जाईल” म्हणून वाट पाहू नका.

4. स्तनात गाठ जाणवल्यावर कोणती चाचणी केली जाते?
डॉक्टरांची तपासणी, सोनोग्राफी किंवा मॅमोग्राफी आणि गरज वाटल्यास बायोप्सी. कोणती चाचणी करायची हे वय आणि गाठीच्या स्वरूपावर अवलंबून असते.

5. पुरुषांच्या स्तनातही गाठ येऊ शकते का?
होय. पुरुषांमध्येही स्तनात गाठ येऊ शकते, आणि तिचीही तपासणी करून घ्यावी.

6. गाठ आढळल्यावर किती दिवसांत डॉक्टरांना दाखवावे?
शक्य तितक्या लवकर. विलंब न करता तपासणी करणे सर्वोत्तम, विशेषतः गाठ कडक असेल, वाढत असेल किंवा त्वचेत बदल दिसत असतील तर.

निष्कर्ष

स्तनात गाठ जाणवली म्हणजे कर्करोग झाला असे नाही. पण ती दुर्लक्ष करण्यासारखीही नाही. वेळेवर तपासणी हाच सर्वात सुरक्षित मार्ग आहे: गाठ निरुपद्रवी असेल तर निश्चिंत व्हाल, आणि कर्करोग असेल तर उपचार लवकर सुरू होतील. स्वतःच्या शरीरातील बदल ओळखा आणि शंका असेल तर तपासणी करा.