स्तन कर्करोग तपासणी म्हणजे काय?
स्तन कर्करोग तपासणी (breast cancer screening) म्हणजे ज्या महिलेला कोणतीही लक्षणे नाहीत, तिच्या स्तनांची नियमित चाचणी करून कर्करोगाचा शोध लवकर घेणे. अनेकदा स्तनाचा कर्करोग सुरुवातीच्या टप्प्यात वेदना देत नाही आणि हाताला गाठही लागत नाही. अशा वेळी तपासणी हाच कर्करोग लवकर पकडण्याचा प्रभावी मार्ग ठरतो.
तपासणी (screening) आणि निदान चाचणी (diagnostic test) यात फरक आहे. लक्षणे नसताना केली जाणारी नियमित चाचणी म्हणजे screening. लक्षणे असतील, जसे की गाठ किंवा स्त्राव, तर त्याचे कारण शोधण्यासाठी केलेली चाचणी म्हणजे diagnostic test.
प्रत्येक महिलेने तपासणी गांभीर्याने का घ्यावी?
स्तनाचा कर्करोग ही महिलांमध्ये आढळणाऱ्या कर्करोगांपैकी एक सर्वसामान्य समस्या आहे. तो कोणत्याही महिलेला होऊ शकतो, कुटुंबात कुणाला नसतानाही. तपासणी महत्त्वाची असण्याची प्रमुख कारणे:
- लवकर निदान: सुरुवातीच्या टप्प्यात सापडलेल्या कर्करोगावर उपचार अधिक प्रभावी ठरू शकतात.
- कमी व्यापक उपचार: लवकर निदान झाल्यास अनेक रुग्णांमध्ये संपूर्ण स्तन काढण्याऐवजी फक्त गाठ काढणारी शस्त्रक्रिया (lumpectomy) शक्य होते. तुमच्यासाठी कोणता पर्याय योग्य, हे तज्ज्ञ ठरवतात.
- मानसिक शांतता: नियमित तपासणीचा अहवाल सामान्य आला तर चिंता कमी होते.
- लक्षणे नसतानाही धोका: सुरुवातीला कोणतेही लक्षण नसू शकते, म्हणून “काही त्रास नाही” हे तपासणी टाळण्याचे कारण नाही.
स्तन कर्करोग तपासणीचे मुख्य प्रकार कोणते?
१. स्वतः स्तनाची तपासणी (Breast Self-Examination)
महिन्यातून एकदा आरशासमोर आणि हाताने स्तनांची तपासणी करावी, म्हणजे आपल्या स्तनांची सामान्य स्थिती ओळखता येते. मासिक पाळी येणाऱ्या महिलांनी पाळी संपल्यानंतरचा काळ निवडणे सोयीचे ठरते. बदल जाणवल्यास तो लगेच डॉक्टरांना दाखवा. स्वतःची तपासणी ही डॉक्टरांच्या तपासणीला किंवा मॅमोग्राफीला पर्याय नाही, ती पूरक सवय आहे.
२. डॉक्टरांकडून तपासणी (Clinical Breast Examination)
प्रशिक्षित डॉक्टर स्तन, काखेतील गाठी आणि आजूबाजूच्या भागाची हाताने तपासणी करतात. ही तपासणी नियमित आरोग्य तपासणीचा भाग म्हणून करून घेता येते.
३. मॅमोग्राफी (Mammography)
मॅमोग्राफी म्हणजे स्तनाचा कमी मात्रेचा एक्स-रे. हाताला न लागणाऱ्या अगदी लहान गाठी किंवा सूक्ष्म कॅल्शियम कणांचे (microcalcifications) बदलही यात दिसू शकतात. स्तन कर्करोग तपासणीसाठी ही सर्वाधिक वापरली जाणारी चाचणी आहे.
४. सोनोग्राफी आणि MRI
तरुण महिलांमध्ये किंवा दाट स्तन ऊती (dense breast) असलेल्या महिलांमध्ये डॉक्टर मॅमोग्राफीसोबत सोनोग्राफी सुचवू शकतात. काही उच्च जोखमीच्या महिलांमध्ये MRI चा सल्लाही दिला जाऊ शकतो. कोणती चाचणी तुमच्यासाठी योग्य, हे तुमचे वय, कौटुंबिक इतिहास आणि स्तनांची रचना पाहून डॉक्टर ठरवतात.
मॅमोग्राफी कधी आणि कोणत्या वयात करावी?
वेगवेगळ्या संस्थांच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये थोडा फरक आहे. सर्वसाधारणपणे अनेक आंतरराष्ट्रीय मार्गदर्शक सूचनांनुसार (उदा. अमेरिकन कॅन्सर सोसायटी):
- वयाच्या ४० ते ४४ वर्षांदरम्यान तपासणी सुरू करण्याचा पर्याय महिला निवडू शकतात.
- ४५ ते ५४ वर्षे वयात दरवर्षी मॅमोग्राफी सुचवली जाते.
- ५५ वर्षांनंतर दर एक किंवा दोन वर्षांनी, तब्येत चांगली असेल तोपर्यंत.
हे सर्वसाधारण मार्गदर्शन आहे. तुमचा कौटुंबिक इतिहास, पूर्वीचे आजार किंवा जनुकीय धोका (उदा. BRCA) असल्यास तपासणी लवकर सुरू करण्याची गरज असू शकते. त्यामुळे वेळापत्रक ठरवण्यासाठी तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
कोणत्या लक्षणांसाठी तपासणीची वाट पाहू नये?
खालील बदल जाणवल्यास नियमित तपासणीची वाट न पाहता लगेच डॉक्टरांना भेटा:
- स्तनात किंवा काखेत नवीन गाठ किंवा घट्टपणा
- स्तनाच्या आकारात किंवा आकारमानात बदल
- त्वचेवर खड्डे पडणे, सुरकुत्या किंवा लालसरपणा
- स्तनाग्र आत ओढले जाणे
- स्तनाग्रातून रक्तमिश्रित किंवा असामान्य स्त्राव
- स्तनात सतत राहणारी वेदना किंवा सूज
यापैकी बहुतेक बदल कर्करोगामुळेच असतात असे नाही, पण त्यांची तपासणी करून खात्री करून घेणे योग्य ठरते.
तपासणीत काही संशयास्पद आढळले तर पुढे काय होते?
मॅमोग्राफी किंवा सोनोग्राफीत संशयास्पद भाग दिसला म्हणजे कर्करोग आहे असे नाही. पुढील टप्प्यात डॉक्टर अतिरिक्त इमेजिंग किंवा बायोप्सी (गाठीचा लहान नमुना घेऊन तपासणे) सुचवू शकतात. बायोप्सीच्या अहवालावरूनच कर्करोगाचे निश्चित निदान होते. कर्करोग असल्याची खात्री झाल्यास स्टेज, प्रकार आणि रुग्णाची स्थिती पाहून शस्त्रक्रिया, केमोथेरपी, रेडिएशन किंवा इतर उपचारांचे नियोजन केले जाते. स्तन कर्करोगावरील शस्त्रक्रियेबद्दल अधिक माहिती तुम्ही आमच्या स्तन कर्करोग शस्त्रक्रिया पानावर वाचू शकता.
तपासणीबद्दल असलेले सामान्य गैरसमज
- “माझ्या कुटुंबात कुणाला नाही, म्हणून मला होणार नाही.” बहुतेक स्तन कर्करोग रुग्णांच्या कुटुंबात आधीचा इतिहास नसतो.
- “गाठ दुखत नाही, म्हणून ती धोकादायक नाही.” स्तन कर्करोगाची गाठ अनेकदा वेदनारहित असते.
- “मॅमोग्राफीमुळे कर्करोग होतो.” मॅमोग्राफीत अतिशय कमी मात्रेचे किरण वापरले जातात आणि तपासणीचा फायदा या सूक्ष्म जोखमीपेक्षा जास्त मानला जातो.
- “तरुण वयात धोका नसतो.” कमी प्रमाणात असले तरी तरुण महिलांनाही स्तनाचा कर्करोग होऊ शकतो, म्हणून बदल दिसल्यास दुर्लक्ष करू नये.
पुण्यात स्तन कर्करोग तपासणी आणि उपचारासाठी कुठे जावे?
पुण्यात स्तन कर्करोगाची तपासणी, निदान आणि उपचार एकाच ठिकाणी मिळावेत असे वाटत असेल, तर Prolife Cancer Centre येथे तुम्ही सल्ला घेऊ शकता. Breast Cancer Specialist In Pune म्हणून येथे सर्जिकल ऑन्कोलॉजिस्ट डॉ. सुमित शाह रुग्णांची तपासणी करतात आणि शस्त्रक्रियेसह पुढील उपचारांचे मार्गदर्शन करतात. तुम्ही Breast Cancer Surgeon In Pune किंवा Breast Cancer Doctor In Pune शोधत असाल, तर तपासणीसाठी किंवा दुसऱ्या मताच्या (second opinion) सल्ल्यासाठी भेट ठरवू शकता.
पत्ता: S.No. 557/A/A/15C, Hissa No. 17/1, Final Plot No. 158/1, Gultekdi, Market Yard, Pune 411037
संपर्क: +91 9607079019
अपॉइंटमेंट बुक करा
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
१. स्तन कर्करोग तपासणी कोणत्या वयात सुरू करावी?
सर्वसाधारणपणे वयाच्या ४० वर्षांच्या आसपास मॅमोग्राफी सुरू करण्याचा सल्ला दिला जातो. कौटुंबिक इतिहास किंवा जनुकीय धोका असल्यास ती लवकर सुरू करावी लागू शकते, म्हणून डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
२. मॅमोग्राफी वेदनादायक असते का?
तपासणीदरम्यान स्तन काही क्षण दाबले जातात, त्यामुळे काहींना थोडा अस्वस्थपणा जाणवू शकतो. ही तपासणी सहसा काही मिनिटांत पूर्ण होते.
३. लक्षणे नसतील तर तपासणीची गरज आहे का?
हो. स्तन कर्करोग सुरुवातीला लक्षणे दाखवत नसल्यामुळे लक्षणे नसतानाच केली जाणारी तपासणी लवकर निदानात उपयुक्त ठरते.
४. स्वतःची तपासणी पुरेशी आहे का?
नाही. स्वतःची तपासणी ही जागरूकतेसाठी चांगली सवय आहे, पण ती डॉक्टरांच्या तपासणीला आणि मॅमोग्राफीला पर्याय नाही.
५. तपासणीत गाठ आढळली तर ती नेहमी कर्करोगाचीच असते का?
नाही. स्तनातील अनेक गाठी साध्या (non-cancerous) असतात, पण कर्करोग आहे की नाही हे इमेजिंग आणि बायोप्सीनंतरच निश्चित होते.
६. स्तन कर्करोग तपासणी किती वेळा करावी?
हे वय, कौटुंबिक इतिहास आणि स्तनांच्या रचनेवर अवलंबून असते. बहुतेक महिलांसाठी दरवर्षी किंवा दर दोन वर्षांनी, पण तुमच्यासाठी योग्य वेळापत्रक डॉक्टर ठरवतील.
