मॅस्टेक्टॉमी म्हणजे संपूर्ण स्तन काढणे. ब्रेस्ट-कन्झर्व्हिंग सर्जरी (BCS किंवा लम्पेक्टॉमी) म्हणजे फक्त गाठ आणि भोवतालची थोडी निरोगी ऊती काढून स्तन वाचवणे. त्यानंतर सहसा रेडिएशन दिले जाते. सुरुवातीच्या टप्प्यातील कर्करोगात, योग्य रुग्णांमध्ये, दोन्ही पद्धतींनंतर जगण्याचे प्रमाण सारखे आढळले आहे. योग्य पर्याय गाठीचा आकार, ठिकाण, स्तनाचा आकार, रेडिएशनची शक्यता आणि तुमची स्वतःची पसंती यावर ठरतो.
स्तन कर्करोगाची लक्षणे, कारणे आणि निदान याबद्दल मूलभूत माहितीसाठी वाचा: छातीचा कॅन्सर म्हणजे काय? कारणे आणि उपचार
स्तनाच्या कर्करोगाचे निदान झाल्यावर शस्त्रक्रियेचा निर्णय इतका अवघड का वाटतो?
कर्करोगाचे निदान ऐकल्यावर भीती आणि गोंधळ वाटणे अगदी स्वाभाविक आहे. “माझे स्तन काढावे लागेल का?” हा सर्वात सामान्य प्रश्न आहे. चांगली बातमी अशी की आज अनेक रुग्णांसाठी एकापेक्षा जास्त सुरक्षित पर्याय असतात. म्हणून घाई न करता माहिती समजून घ्या आणि तज्ज्ञांशी चर्चा करून निर्णय घ्या.
मॅस्टेक्टॉमी म्हणजे काय?
मॅस्टेक्टॉमी म्हणजे शस्त्रक्रियेद्वारे स्तनाची संपूर्ण ऊती काढणे. रुग्णाच्या स्थितीनुसार याचे काही प्रकार आहेत:
- सिंपल / टोटल मॅस्टेक्टॉमी: संपूर्ण स्तन काढले जाते.
- मॉडिफाइड रॅडिकल मॅस्टेक्टॉमी: स्तनासोबत काखेतील लसिका ग्रंथीही (lymph nodes) काढल्या जातात.
- स्किन-स्पेअरिंग / निपल-स्पेअरिंग मॅस्टेक्टॉमी: पुनर्रचना करायची असल्यास त्वचा किंवा निपल वाचवण्याचा प्रयत्न केला जातो. हे सर्वांसाठी योग्य नसते.
ब्रेस्ट-कन्झर्व्हिंग सर्जरी (BCS) म्हणजे काय?
BCS मध्ये गाठ आणि तिच्याभोवतीची थोडी निरोगी ऊती (ज्याला “मार्जिन” म्हणतात) काढली जाते. उर्वरित स्तन तसेच ठेवले जाते. याला लम्पेक्टॉमी, वाइड लोकल एक्सिजन किंवा पार्शियल मॅस्टेक्टॉमी असेही म्हणतात. उरलेल्या स्तनात कर्करोग परत येण्याचा धोका कमी करण्यासाठी BCS नंतर सहसा रेडिएशन थेरपी दिली जाते.
पुण्यात स्तन कर्करोगाची शस्त्रक्रिया, स्तन वाचवणारे पर्याय आणि आकार सुधारणारी (oncoplastic) शस्त्रक्रिया याबद्दल अधिक माहिती येथे वाचा: Breast Cancer Surgeon in Pune – Prolife Cancer Centre
मॅस्टेक्टॉमी आणि BCS मध्ये मुख्य फरक काय आहे?
| मुद्दा | BCS (स्तन वाचवणारी) | मॅस्टेक्टॉमी |
|---|---|---|
| काय काढले जाते | गाठ + भोवतालची थोडी निरोगी ऊती | संपूर्ण स्तन |
| स्तन किती राहते | बहुतेक स्तन राहते | स्तन राहत नाही (पुनर्रचना शक्य) |
| रेडिएशन | सहसा आवश्यक | काही रुग्णांना आवश्यक, सर्वांना नाही |
| शस्त्रक्रिया व पुनर्प्राप्ती | साधारणपणे कमी वेळ | साधारणपणे जास्त वेळ; ड्रेन नळी लागू शकते |
| पुनर्रचनेचा पर्याय | आकार सुधारणारी (oncoplastic) तंत्रे | तात्काळ किंवा नंतर पुनर्रचना शक्य |
| कोणासाठी योग्य | लहान किंवा एकच गाठ, आकाराच्या तुलनेत योग्य | मोठी किंवा अनेक ठिकाणी गाठ, रेडिएशन शक्य नसणे इत्यादी |
टीप: हा सर्वसाधारण तक्ता आहे. प्रत्येक रुग्णासाठी निर्णय वेगळा असतो.
दोन्ही शस्त्रक्रियांनंतर जगण्याचे प्रमाण सारखे असते का?
होय, बहुतेक वेळा. सुरुवातीच्या टप्प्यातील स्तन कर्करोगात, जेव्हा BCS सुरक्षितपणे करता येते आणि त्यानंतर रेडिएशन दिले जाते, तेव्हा अनेक मोठ्या अभ्यासांमध्ये दोन्ही पद्धतींचे दीर्घकालीन जगण्याचे प्रमाण सारखे आढळले आहे. म्हणजे “स्तन काढले तरच जीव वाचेल” हा समज चुकीचा आहे. मात्र हा निष्कर्ष योग्य निवडलेल्या रुग्णांना लागू होतो. तुमच्या बाबतीत काय योग्य हे तुमचे कर्करोग तज्ज्ञच सांगू शकतात.
कोणत्या रुग्णांसाठी BCS योग्य असू शकते?
सामान्यपणे खालील परिस्थितीत BCS चा विचार केला जातो:
- कर्करोग सुरुवातीच्या टप्प्यात असणे आणि गाठ तुलनेने लहान असणे
- स्तनात एकच गाठ असणे, किंवा एकाच भागात मर्यादित बदल
- गाठ काढल्यानंतरही स्तनाचा आकार समाधानकारक राहण्याची शक्यता
- BCS नंतर रेडिएशन थेरपी घेणे शक्य आणि सुरक्षित असणे
- रुग्णाची स्वतःची स्तन वाचवण्याची इच्छा
काही वेळा शस्त्रक्रियेपूर्वी केमोथेरपी किंवा इतर औषधोपचार (neoadjuvant therapy) देऊन गाठ लहान केली जाते, ज्यामुळे BCS शक्य होऊ शकते. हा निर्णय तज्ज्ञ डॉक्टर तपासण्यांनंतर घेतात.
कोणत्या परिस्थितीत मॅस्टेक्टॉमी सुचवली जाऊ शकते?
खालील परिस्थितीत डॉक्टर मॅस्टेक्टॉमीचा सल्ला देऊ शकतात:
- स्तनाच्या अनेक भागांत कर्करोग असणे
- गाठ स्तनाच्या आकाराच्या तुलनेत मोठी असणे, ज्यामुळे BCS नंतर आकार बिघडेल
- पूर्वी छातीवर रेडिएशन झालेले असणे किंवा रेडिएशन देणे शक्य नसणे
- BCS नंतरही मार्जिनमध्ये कर्करोग पेशी राहणे (पुन्हा शस्त्रक्रिया करूनही)
- काही प्रकार, उदा. इन्फ्लेमेटरी ब्रेस्ट कॅन्सर
- उच्च अनुवांशिक धोका (उदा. BRCA जनुकातील बदल) असल्यास काही रुग्ण मॅस्टेक्टॉमीचा विचार करतात. यासाठी अनुवांशिक सल्ला (genetic counselling) उपयुक्त ठरतो. धोक्याच्या मूल्यमापनाबद्दल वाचा: Breast Cancer Risk Assessment Test
- रुग्णाने स्वतः मॅस्टेक्टॉमी निवडणे, उदा. भविष्यातील रेडिएशन टाळण्यासाठी किंवा मानसिक समाधानासाठी
शस्त्रक्रियेनंतर रेडिएशनची गरज कधी असते?
BCS नंतर रेडिएशन देणे उपचाराचा महत्त्वाचा भाग मानला जातो, कारण त्यामुळे उरलेल्या स्तनात कर्करोग परत येण्याचा धोका कमी होतो. मॅस्टेक्टॉमी नंतर रेडिएशन सर्वांना लागत नाही. गाठ मोठी असणे किंवा काखेतील ग्रंथींमध्ये कर्करोग आढळणे अशा स्थितीत ते सुचवले जाऊ शकते. हे तुमच्या पॅथॉलॉजी अहवालावरून ठरते.
काखेतील लसिका ग्रंथींचे काय होते?
दोन्ही शस्त्रक्रियांमध्ये काखेतील ग्रंथी तपासल्या जातात. सामान्यतः सेंटिनेल लिम्फ नोड बायोप्सी केली जाते, ज्यात कर्करोग पसरण्याची पहिली शक्यता असलेली ग्रंथी तपासली जाते. त्यात कर्करोग आढळला नाही तर पुढील ग्रंथी काढण्याची गरज अनेकदा राहत नाही. आढळला तर अधिक ग्रंथी काढणे किंवा रेडिएशन देणे असे पर्याय विचारात घेतले जातात.
मॅस्टेक्टॉमी नंतर स्तन पुनर्रचना (reconstruction) शक्य आहे का?
होय, अनेक रुग्णांमध्ये शक्य असते. पुनर्रचना शस्त्रक्रियेसोबतच (immediate) किंवा नंतर (delayed) करता येते. ती इम्प्लांट किंवा रुग्णाच्याच शरीरातील ऊती (flap) वापरून केली जाते. रेडिएशन, केमोथेरपी आणि रुग्णाची प्रकृती यावरून योग्य वेळ आणि पद्धत ठरते. पुनर्रचना करणे किंवा न करणे हा पूर्णपणे तुमचा वैयक्तिक निर्णय असतो.
पुनर्प्राप्ती (recovery) कशी असते?
- BCS: पुनर्प्राप्ती सामान्यतः कमी वेळात होते. मात्र त्यानंतर काही आठवडे रेडिएशन चालू राहू शकते.
- मॅस्टेक्टॉमी: रुग्णालयात राहण्याचा कालावधी आणि पुनर्प्राप्तीचा काळ थोडा जास्त असू शकतो. काही दिवस ड्रेन नळी ठेवावी लागू शकते.
- दोन्ही प्रकारांनंतर खांद्याचे व्यायाम, जखमेची काळजी आणि नियमित तपासणी महत्त्वाची असते. कालावधी रुग्णानुसार बदलतो, म्हणून सर्जनच्या सूचनांचे पालन करा.
निर्णय घेताना डॉक्टरांना कोणते प्रश्न विचारावेत?
- माझ्या कर्करोगाचा टप्पा आणि प्रकार कोणता आहे?
- माझ्या बाबतीत BCS सुरक्षित आणि शक्य आहे का?
- BCS केल्यास रेडिएशन किती दिवस आणि कुठे घ्यावे लागेल?
- मॅस्टेक्टॉमी केल्यास मला रेडिएशन किंवा पुनर्रचना लागेल का?
- दोन्ही पर्यायांत कर्करोग परत येण्याचा धोका माझ्यासाठी किती आहे?
- अनुवांशिक चाचणीची (genetic testing) गरज आहे का?
- निर्णयासाठी मी दुसरे मत (second opinion) घेऊ शकते/शकतो का?
घाईघाईत निर्णय घेऊ नका. कुटुंबासोबत चर्चा करा आणि गरज वाटल्यास दुसरे मत घ्या.
सर्वात योग्य उपचार कोण ठरवतो?
योग्य उपचार एकट्या सर्जनचा नव्हे, तर बहुशाखीय तज्ज्ञ गटाचा (multidisciplinary team) निर्णय असतो. यात शस्त्रक्रिया, औषधोपचार, रेडिएशन आणि पॅथॉलॉजी तज्ज्ञ एकत्र विचार करतात. आणि सर्वात महत्त्वाचे, तुमची पसंती आणि जीवनशैलीही या निर्णयाचा भाग असते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
BCS केल्यावर कर्करोग परत येऊ शकतो का?
कोणत्याही उपचारानंतर कर्करोग परत येण्याची थोडी शक्यता असते. BCS नंतर रेडिएशन आणि गरजेनुसार औषधोपचार घेतल्यास हा धोका कमी होतो. नियमित पाठपुरावा तपासण्या आवश्यक आहेत.
मॅस्टेक्टॉमी केली म्हणजे कर्करोग पूर्णपणे बरा होतो का?
नाही. कोणतीही शस्त्रक्रिया पूर्ण खात्री देत नाही. उपचाराचे यश कर्करोगाचा टप्पा, प्रकार आणि पुढील औषधोपचारांवर अवलंबून असते.
BCS मध्ये रेडिएशन टाळता येते का?
सहसा BCS नंतर रेडिएशन सुचवले जाते. फार निवडक रुग्णांमध्ये डॉक्टर वेगळा निर्णय घेऊ शकतात; तो फक्त तज्ज्ञांनीच ठरवावा.
मॅस्टेक्टॉमी नंतर लगेच पुनर्रचना करता येते का?
अनेक रुग्णांमध्ये शक्य असते. पण रेडिएशन किंवा केमोथेरपीची गरज असल्यास डॉक्टर नंतर करण्याचा सल्ला देऊ शकतात.
कोणती शस्त्रक्रिया कमी वेदनादायक आहे?
वेदना व्यक्तीनुसार वेगळी असते. BCS मध्ये सामान्यतः जखम लहान असते. योग्य वेदनाशामक आणि काळजीमुळे दोन्ही प्रकारांत वेदना नियंत्रित करता येते.
शस्त्रक्रिया ठरवण्यापूर्वी कोणत्या तपासण्या लागतात?
मॅमोग्राफी किंवा सोनोग्राफी, बायोप्सी (कर्करोगाचा प्रकार आणि ER/PR/HER2 स्थिती), आणि गरजेनुसार MRI किंवा इतर इमेजिंग. या अहवालांवरून शस्त्रक्रियेचा पर्याय ठरतो.
पुण्यात स्तन कर्करोग उपचारासाठी सल्ला कुठे घ्यावा?
पुण्यातील गुलटेकडी, मार्केट यार्ड येथील प्रोलाईफ कॅन्सर सेंटर (Prolife Cancer Centre & Research Institute) येथे सर्जिकल ऑन्कोलॉजिस्ट डॉ. सुमित शाह यांच्याकडे स्तन कर्करोगाचे मूल्यमापन, शस्त्रक्रियेचे नियोजन आणि दुसरे मत (second opinion) घेता येते. उपलब्ध सेवा आणि वेळेसाठी आधी संपर्क करून माहिती घ्या.
तज्ज्ञांचा सल्ला केव्हा घ्यावा?
स्तनात गाठ, त्वचेत बदल, निपलमधून स्राव किंवा काखेत सूज जाणवल्यास उशीर न करता तपासणी करा. निदान झाले असेल तर शस्त्रक्रियेचा पर्याय निवडण्यापूर्वी तुमचे सर्व अहवाल घेऊन तज्ज्ञांशी सविस्तर चर्चा करा.
प्रोलाईफ कॅन्सर सेंटर, मार्केट यार्ड, गुलटेकडी, पुणे येथे सर्जिकल ऑन्कोलॉजिस्ट डॉ. सुमित शाह यांच्या सल्ल्यासाठी अपॉइंटमेंट घेता येईल. संपर्क: +91 96070 79019
