तोंडात गाल, जीभ, हिरड्या किंवा टाळूवर पांढरा किंवा लाल डाग दिसला आणि तो दोन ते तीन आठवड्यांत गेला नाही, तर डॉक्टरांना दाखवा. सर्व डाग कर्करोगाचे नसतात. पण काही डाग कर्करोगपूर्व (precancerous) असू शकतात, आणि हे फक्त तपासणीनेच कळते. लवकर निदान झाले तर उपचार सोपे असतात आणि परिणाम चांगले मिळतात.
तोंडातील पांढरे किंवा लाल डाग म्हणजे काय?
आरशात पाहताना गालाच्या आत पांढरट थर, जिभेवर लालसर चट्टा किंवा हिरडीवर न पुसला जाणारा डाग दिसू शकतो. बहुतेकदा यात वेदना नसते, म्हणून लोक दुर्लक्ष करतात.
यातील दोन प्रकार वैद्यकीयदृष्ट्या महत्त्वाचे आहेत:
- ल्युकोप्लाकिया (Leukoplakia): पांढरा किंवा राखाडी डाग, जो घासून पुसला जात नाही.
- एरिथ्रोप्लाकिया (Erythroplakia): चमकदार लाल, मखमली दिसणारा डाग.
एकाच डागात पांढरा आणि लाल असे दोन्ही भाग असतील तर त्याला एरिथ्रोल्युकोप्लाकिया म्हणतात. अशा डागात बदल होण्याची शक्यता तुलनेने जास्त मानली जाते.
तोंडातील सर्व पांढरे डाग कर्करोगाचे असतात का?
नाही. पांढरे डाग येण्याची अनेक सौम्य कारणे असतात:
- तोंडातील बुरशीचा संसर्ग (oral thrush)
- तीक्ष्ण दात किंवा कवळीचे सततचे घर्षण
- लायकेन प्लॅनस (lichen planus) ही दीर्घकालीन दाहक स्थिती
- गाल चावण्याची सवय
मात्र फक्त डाग पाहून तो सौम्य आहे की धोकादायक, हे सांगता येत नाही. म्हणून दोन-तीन आठवड्यांपेक्षा जास्त टिकणाऱ्या कोणत्याही डागाची तपासणी करा. न भरणारा व्रण असेल तर तोंडातील व्रण ३ आठवड्यांत न बरा झाल्यास बायोप्सी का आवश्यक आहे हा लेख वाचा.
लाल डाग जास्त धोकादायक असतात का?
एरिथ्रोप्लाकिया हा ल्युकोप्लाकियापेक्षा कमी आढळतो, पण त्यात कर्करोगाचे बदल असण्याचा किंवा पुढे कर्करोग होण्याचा धोका जास्त मानला जातो. म्हणून न बरा होणारा लाल डाग असेल तर लवकर तपासणी करा.
लाल डाग असलेल्या प्रत्येकाला कर्करोग असतोच असे नाही. पण तपासणीशिवाय खात्रीने सांगता येत नाही.
तोंडातील डाग कोणत्या कारणांमुळे येतात? (जोखीम घटक)
- तंबाखू: गुटखा, मावा, खैनी, तंबाखू-चुना, बिडी, सिगारेट
- सुपारी आणि पानमसाला
- मद्यपान, विशेषतः तंबाखूसोबत
- दातांचे सततचे घर्षण आणि तोंडाची अस्वच्छता
- HPV संसर्ग (काही प्रकारचे तोंड आणि घशाचे कर्करोग)
- ओरल सबम्यूकस फायब्रोसिस (OSMF): तोंड कमी उघडणे, तिखट खाताना जळजळ होणे. OSMF आणि कर्करोग यातील फरक येथे वाचा.
तंबाखू ठेवण्याची जागा आणि डाग येण्याची जागा बरेचदा एकच असते. त्या भागात बदल दिसल्यास विशेष काळजी घ्या.
ही लक्षणे दिसल्यास लगेच डॉक्टरांकडे जा
- पांढरा किंवा लाल डाग 3 आठवड्यांत न जाणे
- न भरणारा व्रण (अल्सर)
- तोंडात किंवा मानेत गाठ किंवा जाडसरपणा
- डाग असलेल्या भागातून रक्त येणे
- गिळताना किंवा चावताना त्रास, जीभ हलवताना अडचण
- तोंड नेहमीसारखे न उघडणे
- दात हलणे किंवा कवळी नीट न बसणे
- आवाजात दीर्घकाळ बदल
यापैकी कोणतेही लक्षण असेल तर “आणखी काही दिवस पाहू” असे न करता तपासणी करा. तोंडाच्या कर्करोगासाठी ओरल कॅन्सर स्पेशालिस्ट, पुणे यांचा सल्ला घेता येईल.
तोंडातील डागाची तपासणी कशी केली जाते?
- इतिहास आणि क्लिनिकल तपासणी: डॉक्टर तोंड, जीभ, घसा आणि मानेतील गाठी तपासतात. तंबाखू, सुपारी आणि मद्याच्या सवयी विचारल्या जातात.
- बायोप्सी (Biopsy): संशयास्पद भागातील लहान तुकडा प्रयोगशाळेत तपासला जातो. डाग सौम्य आहे, कर्करोगपूर्व आहे की कर्करोग आहे, हे फक्त बायोप्सीनेच नक्की कळते.
- इमेजिंग (गरजेनुसार): कर्करोगाची शंका असल्यास CT, MRI किंवा PET-CT सारख्या चाचण्या सुचवल्या जाऊ शकतात.
बायोप्सी ही सहसा लहान प्रक्रिया असते. बायोप्सीमुळे कर्करोग पसरतो हा समज चुकीचा आहे.
तोंडातील डागावर उपचार काय आहेत?
उपचार बायोप्सीच्या अहवालावर अवलंबून असतात:
- सौम्य कारण असल्यास: संसर्गावर औषधे, घर्षण करणारा दात दुरुस्त करणे, नियमित पाठपुरावा.
- कर्करोगपूर्व बदल असल्यास: तंबाखू-सुपारी बंद करणे, डाग शस्त्रक्रियेने किंवा इतर पद्धतीने काढणे, नियमित देखरेख.
- कर्करोग निघाल्यास: टप्प्यानुसार शस्त्रक्रिया, रेडिओथेरपी, केमोथेरपी किंवा यांचे मिश्रण. तोंडाच्या कर्करोगाचे उपचार, पुणे येथे अधिक माहिती मिळेल.
लवकर टप्प्यात निदान झाले तर उपचार तुलनेने मर्यादित असतात आणि चेहरा, बोलणे व गिळणे यांवरील परिणाम कमी ठेवण्यास मदत होते.
तोंडाच्या कर्करोगापासून बचाव कसा करावा?
- तंबाखू, गुटखा, सुपारी आणि मद्य बंद करा.
- महिन्यातून एकदा स्वतः तोंड तपासा. चांगल्या प्रकाशात गाल, जीभ (वर-खाली), टाळू आणि हिरड्या पाहा.
- दातांची नियमित तपासणी करा, तीक्ष्ण दात किंवा चुकीची कवळी दुरुस्त करा.
- फळे आणि भाज्यांनी समृद्ध आहार घ्या.
- कुटुंबात तंबाखू खाणारे असतील तर त्यांनाही तपासणीसाठी प्रोत्साहन द्या.
पुण्यात तपासणी आणि उपचार
तोंडात दोन-तीन आठवड्यांपेक्षा जास्त टिकणारा डाग, न भरणारा व्रण किंवा गाठ असेल तर Prolife Cancer Centre & Research Institute, मार्केट यार्ड, गुलटेकडी, पुणे येथे सल्ला घेता येईल. डॉ. सुमित शाह यांची माहिती येथे पाहा. [VERIFY: तोंडाच्या डागांसाठी उपलब्ध सेवा]
जर तुम्ही “तोंडाच्या कर्करोगाचे डॉक्टर” शोधत असाल, तर ओरल कॅन्सर डॉक्टर, पुणे किंवा माउथ कॅन्सर स्पेशालिस्ट, पुणे हे पेजही उपयोगी ठरतील.
अपॉइंटमेंटसाठी: +91 96070 79019 / +91 9607079029 [VERIFY: WhatsApp सुविधा]
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
1. तोंडात पांढरा डाग आला तर तो कर्करोग असतो का?
नाही. बहुतेक पांढरे डाग बुरशी, घर्षण किंवा लायकेन प्लॅनससारख्या सौम्य कारणांमुळे असतात. पण काही डाग कर्करोगपूर्व असू शकतात, म्हणून 2-3 आठवड्यांत न गेलेला डाग तपासून घ्या.
2. ल्युकोप्लाकिया म्हणजे काय?
तोंडातील पांढरा किंवा राखाडी डाग, जो घासून पुसला जात नाही. तंबाखू हे याचे प्रमुख कारण आहे.
3. एरिथ्रोप्लाकिया म्हणजे काय आणि तो जास्त धोकादायक आहे का?
चमकदार लाल डाग. तो कमी आढळतो, पण त्यात कर्करोगपूर्व किंवा कर्करोगाचे बदल असण्याची शक्यता तुलनेने जास्त असते, म्हणून लवकर बायोप्सी महत्त्वाची आहे.
4. डाग किती दिवस राहिल्यास डॉक्टरांना दाखवावे?
दोन ते तीन आठवड्यांत डाग किंवा व्रण न गेल्यास, वेदना नसली तरीही.
5. बायोप्सी का आवश्यक आहे?
डाग पाहून तो सौम्य की धोकादायक हे ठरवता येत नाही. निदान सूक्ष्मदर्शकाखालील तपासणीनेच निश्चित होते.
6. बायोप्सीमुळे कर्करोग पसरतो का?
नाही. हा गैरसमज आहे. बायोप्सी ही निदानासाठी आवश्यक आणि सुरक्षित मानली जाणारी प्रक्रिया आहे.
7. तंबाखू सोडल्यावर डाग जातो का?
काही डाग कमी होतात किंवा नाहीसे होतात, पण सर्वच नाही. तंबाखू बंद केल्यानंतरही तपासणी आणि पाठपुरावा आवश्यक आहे.
8. तंबाखू न खाणाऱ्या व्यक्तीलाही तोंडाचा कर्करोग होऊ शकतो का?
होय, कमी प्रमाणात. HPV, मद्यपान, दातांचे सततचे घर्षण किंवा इतर कारणांमुळे होऊ शकतो.
9. घरगुती उपायांनी डाग बरा होतो का?
घरगुती उपायांवर वेळ घालवल्याने निदानास उशीर होऊ शकतो. डाग टिकून राहिला तर डॉक्टरांकडे जा.
10. तोंडाच्या कर्करोगाची पहिली लक्षणे कोणती?
न भरणारा व्रण, पांढरा किंवा लाल डाग, तोंडात किंवा मानेत गाठ, गिळताना त्रास आणि तोंड नीट न उघडणे.
