स्त्रियांनी स्तनांची निगा कशी राखावी?
लेखक: डॉ. सुमित शाह, ब्रेस्ट कॅन्सर सर्जन
प्रोलाइफ कॅन्सर सेंटर अँड रिसर्च इन्स्टिट्यूट, पुणे
घर, नोकरी आणि कुटुंबाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळताना अनेक महिला स्वतःच्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष करतात. स्तनात दुखणे, गाठ किंवा आकारात बदल जाणवला तरी संकोचामुळे बोलणे टाळतात. माझा सल्ला आहे—स्तनांच्या आरोग्याविषयी मोकळेपणाने बोला. स्तनांची निगा म्हणजे केवळ स्वच्छता नव्हे; निरोगी सवयी, शरीरातील बदलांची जाणीव आणि वेळेवर तपासणीही तितकीच महत्त्वाची आहे.
भारतीय महिलांमध्ये स्तनाचा कर्करोग किती सामान्य आहे?
ICMR–राष्ट्रीय कर्करोग नोंदणी कार्यक्रमाच्या २०२२ च्या अंदाजानुसार, भारतातील सुमारे दर २९ महिलांपैकी एका महिलेला वयाच्या ७४ वर्षांपर्यंत स्तनाचा कर्करोग होण्याची शक्यता असते. हा दरवर्षीचा आकडा नसून त्या वयापर्यंतचा एकत्रित धोका आहे. प्रत्येक महिलेचा वैयक्तिक धोका वेगळा असतो.
कोणताही उपाय कॅन्सर पूर्णपणे टाळण्याची हमी देत नाही. मात्र, काही सवयींमुळे धोका कमी करता येतो. सर्व काळजी घेऊनही आजार झाल्यास स्वतःला दोष देऊ नका.
१. दैनंदिन स्वच्छता आणि आरामाकडे लक्ष द्या
अंघोळीवेळी स्तन आणि स्तनाखालील त्वचा स्वच्छ करून नीट कोरडी करा. घामामुळे ओलसर झालेले कपडे बदला. योग्य मापाची, आरामदायी ब्रा वापरा; घर्षण किंवा दाब जाणवत असल्यास माप तपासा. या सवयी त्वचेच्या आरामासाठी आहेत; त्या कॅन्सर प्रतिबंधक उपाय नाहीत.
२. स्तनांमधील नवीन बदल ओळखा
तुमच्या स्तनांचा नेहमीचा आकार, त्वचा आणि स्पर्श कसा आहे, याची जाणीव ठेवा. अंघोळ करताना किंवा कपडे बदलताना नवीन गाठ, काखेत सूज, त्वचेला खळ्या, स्तनाग्र आत ओढले जाणे किंवा रक्तमिश्रित स्राव दिसल्यास डॉक्टरांना भेटा.
गाठ दुखत नसली तरी तपासणी आवश्यक आहे. स्वतः स्तन पाहणे किंवा हाताने तपासणे हा मॅमोग्राफीचा पर्याय नाही.
३. नियमित व्यायाम करा आणि वजन सांभाळा
चालणे, सायकल चालवणे किंवा आवडणारा व्यायाम दिनक्रमात समाविष्ट करा. बराच वेळ बसून काम करत असल्यास मध्ये उठून हालचाल करा. विशेषतः रजोनिवृत्तीनंतर अतिरिक्त वजन स्तनाच्या कर्करोगाचा धोका वाढवू शकते. त्यामुळे कठोर उपवासाऐवजी सातत्याने पाळता येतील अशा सवयी स्वीकारा.
४. संतुलित आहार घ्या आणि व्यसने टाळा
भाज्या, फळे, डाळी, कडधान्ये आणि संपूर्ण धान्यांचा आहारात समावेश करा. गोड पेये आणि जास्त कॅलरीचे पदार्थ मर्यादित ठेवा. एका पदार्थाने, काढ्याने किंवा सप्लिमेंटने ब्रेस्ट कॅन्सर टाळता येत नाही.
मद्यपानामुळे स्तनाच्या कर्करोगाचा धोका वाढतो; त्यामुळे ते टाळणे चांगले. तंबाखू आणि धूम्रपानापासूनही दूर राहा.
५. स्तनपान आणि हार्मोन उपचारांबाबत सल्ला घ्या
शक्य असल्यास स्तनपान केल्याने स्तनाच्या कर्करोगाचा धोका काही प्रमाणात कमी होऊ शकतो. स्तनपान शक्य नसल्यास अपराधी वाटून घेऊ नका.
रजोनिवृत्तीच्या त्रासासाठी हार्मोन उपचार घेण्यापूर्वी फायदे आणि धोके डॉक्टरांकडून समजून घ्या. चालू औषधे स्वतःहून बंद करू नका.
६. योग्य वेळी स्तनांची तपासणी करा
मॅमोग्राफी कधी सुरू करावी आणि किती अंतराने करावी, हे वय व वैयक्तिक धोक्यानुसार ठरते. कुटुंबात स्तन किंवा अंडाशयाचा कर्करोग झाल्याचा इतिहास असल्यास डॉक्टरांना सांगा. गरजेनुसार जनुकीय समुपदेशन सुचवले जाऊ शकते.
स्क्रीनिंग कॅन्सर होणे थांबवत नाही; तो लवकर शोधण्यास मदत करते. नवीन लक्षणे असल्यास नियोजित स्क्रीनिंगची वाट पाहू नका.
पुण्यात स्तनांच्या आरोग्याबाबत मार्गदर्शन
स्तनातील गाठ, नवीन बदल किंवा ब्रेस्ट कॅन्सर स्क्रीनिंगबाबत मार्गदर्शनासाठी प्रोलाइफ कॅन्सर सेंटर अँड रिसर्च इन्स्टिट्यूट, पुणे येथे डॉ. सुमित शाह यांची भेट घेऊ शकता.
स्वतःच्या आरोग्यासाठी वेळ काढणे हा स्वार्थ नाही. संकोच बाजूला ठेवा, प्रश्न विचारा आणि आवश्यक तपासणी वेळेवर करून घ्या.
